نگاهی گذرا به برخی عبارات کنایی در زبان محلی فارسیان

#گالیکش / #فارسیان / #عبارات کنایی

نگاهی گذرا به چند عبارت و جمله کوتاه در مورد ” آتیش ” و ” خراب _ خرابی ” و ” دل ” که برخی از آنها دارای مفهوم کنایی هستند :

آتیش پلینه Pelineh رفته

آتیش تقر taghgher رفت (خاکستر رفت )

آتیش مُرد رفت

آتیش بمرد

آتیش دگرفت Dogoroft

آتیش مشل بکشید

آتیش دود دود مکرد .

آتیش پست کن .

هور hor آتیش مسوزوند (مسوزاند)

آتیش مگه چو د …. کن ، ولی نچکول منه .

مال خرابی : مال خسارت زننده

آدم خراب : آدم بد و خبیث

سر به خرابی : دنبال خراب کاری و خسارت زدن

خرابی : پوخا poukha داخل حولی Haveli (حیاط) آشغالها و مواد داخل حیاط

خرابی : فضولات انسان و حیوانات

خیله خرابی کرده : خیلی خسارت زده

مثل : دشنه باروندگی بوده ، کوله مار ، زمین تاریک بیشه ر خیله خرابی کرده .

دلم سست sost کرد

دلم نادلم : دو دلم ، سر دوراهی هستم

دل واپس

دل منه بکند(خیله تند یا ترش بود)

دل منه بزد

به دلم دچسبید

سر دل منه گرفت

دل قشا ghasha رفتم

دل منه میوا (دلم میوا = دلم می خواهد ، آرزو دارم )

دلم کنده نمره

دلم برخت (بترسیدم)

دل ناگرونم (دل ناگران = دل نگران ، دلواپس )

سقف های سفالی

#گالیکش / #فارسیان / #سقف های سفالی

یکی از نشانه هایی که شاید بتوان بر اساس آن به ارتباطات تاریخی و فرهنگی مردم فارسیان با استرآباد در گذشته استناد کرد ، اشتراک آنها در نوع پوشش تاریخی سقف های منازل است .

از شاخص های اصلی معماری شهر استرآباد ، استفاده از سفال در پوشش سقف های منازل و مساجد تاریخی است .
از ویژگی های منحصر بفرد معماری سنتی و قدیمی فارسیان نیز استفاده از سفال برای پوشش سقف های منازل ، مساجد ، کومه ها ، انباری ها و تندورها (تنور ها ) است . به گونه ای که در گذشته پوشش اصلی سقف های قدیمی فارسیان ، سفالی بوده است . اینکه سقف های سفالی در فارسیان چقدر قدمت تاریخی دارد ، نامشخص است . متاسفانه در نامه ها و قباله های تاریخی که تاکنون جمع آوری کرده ام نیز به موردی که به صنعت سفال سازی در فارسیان اشاره کرده باشد ، دست پیدا نکردم .

حاج اصغر خسروی فتح الله می گوید : در دوره پهلوی ، ماموران دولتی به فارسیان می آمدند و سفال سقف کومه ها و منازل را با زور جمع می کردند و به مینودشت می بردند تا برای پوشش سقف ساختمان های دولتی استفاده کنند . برخی از این سقف های سفالی تا سال های قبل در مینودشت وجود داشتند .

ظاهرا در فارسیان قدیم از سفال به عنوان لوله انتقال آب نیز استفاده می کرده اند . نمونه ای از این لوله های سفالی در اطراف چشمه کلکلی در گذشته موقع کندن چاله توسط یکی از بزرگان فارسیان پیدا شده بوده است . هیچ نمونه ای از این لوله های سفالی به عنوان سند جهت ارائه نداریم .

سفال سقف های منازل فارسیان در کجا درست می شده است ؟ آیا در اطراف فارسیان کوره های سفال سازی وجود داشته است ؟ آیا مردم فارسیان این سفال ها را از جاهای دیگری خریداری می کرده اند و سپس به فارسیان حمل می نموده اند ؟

نکته قابل توجه این است که سقف منازل روستاهای اطراف فارسیان ، گلی است .
از سویی دیگر امکان حمل هزاران سفال سالم از مکانی دور برای صدها سقف سفالی از خانه و کومه و تندور و انبار و مسجد تقریبا غیر قابل تصور است .

لذا می توان به این نظر رسید که بدون تردید در فارسیان قدیم کوره های سفال سازی وجود داشته است . کثرت جمعیت فارسیان و وجود صدها خانه و کومه و … وجود این کوره ها را ضروری می کرده است .
اما این کوره های سفال سازی در کجا قرار داشتند ؟ چرا در روستاهای تاریخی فارسیان ، دوزین و فرنگ در کنار اصناف تاریخی و طایفه های آهنگر ، زرگر ، مسگر ، رنگرز ، دلاک و…. هیچ نشانی از ” سفالگر ها ” نیست ؟

تصویر منتخب فارسیان

فارسیان / تصویر منتخب فارسیان

معانی گوناگون کش kash

#گالیکش #فارسیان #معانی گوناگون ” کش kash ” :

توبره کش tobre kash : کسی که توبره چوپانی یا گالشی را می کشد . گاهی به شخص توبره کش " دنبال بان " هم گفته می شود

یک کش yek kash : یک بار ، یک مرتبه
اجرکش ejer kash : تحمل کننده زجر و درد
منت کش mennat kash : منت کشنده

بز کش boz kash : حرکت دادن گله بز و گوسفند به دنبال خود . مرحوم دهخدا ” سپاه کش ” را در معنی حرکت دهنده سپاه گرفته است .

دورکش door kash : از فاصله دور دویدن جهت افزایش سرعت . افرادی که در مسابقات پرش و یا مسابقات خانواده دو و میدانی شرکت می کنند برای انکه مسافت بیشتری بپرند ، نسبت به خط پرش کورکش می کنند.
شالی کشیدن : آسیاب کردن و جدا کردن پوست شالی
جوجه کشیدن : جوجه از مرغونه morghone بدر رفتن .

چو Chou کشیدن : کشیدن چوب با اسب و..
کش kash : کش شلوار و کشکشی

خرطه کش : انجام دادن کاری در کمال بی حوصلگی . شخص کاری را با بی حوصلگی و اجبار انجام می دهد و یا چیزی را حمل می کند به طوری که به خاطر بی حوصلگی آن را از روی زمین می کشد و صدای خرط خرط از آن بیرون می آید .

گالی کش یا گالیکش galikash : اسم شهری در شرق استان گلستان

با توجه به اینکه گالیکش محل رویش گالی بوده و حتی از روستاهای دور مثل روستای قلمی مینودشت (نقل قول از مرحوم کربلایی تقی=کلبه تقی ) هم از این مکان گالی می برده اند؛ لذا به نظر می رسد ” گالیکش ” به معنی ” محل کشیدن گالی ” باشد .

نمونه دیگری که ما را به این معنی نزدیک می کند ، محلی بنام ” مازو کش ” در یکی از نقاط جنگلی گرگان است که احتمالا به معنی ” محل کشیدن مازو یا مازی” می باشد .

البته ” کش kash ” در معنی ” محل کشیدن ” در لغت نامه ی دهخدا نیست و ما برای این معنی هیچ سند معتبری نداریم . ولی با تواجه به قراین موجود این احتمال را مطرح می کنیم و دور از ذهن نیز نیست .

گالیکش : محل کشیدن گالی؟!

کلمات و معانی آنها جهت تعیین مساحت زمین در فارسیان

#گالیکش #فارسیان #کلمات و معانی آنها جهت تعیین مساحت زمین در فارسیان :

وجال (برابر ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر مربع)

نی (برابر ۵۰۰ متر مربع)

قسمت (هر قسمت برابر یک هکتار)

هکتار (ده هزار متر مربع)

آییش (برای اینکه زمینی را خیلی وسیع نشان بدهند ، می گویند : زمین که نسته( نیست) ، ی آییشه . البته آییش(آیش) در معنی اصلی خود نیز بکار می رود ) .

وجب (برای کم نشان دادن مساحت زمین)

یَ خشتک (برای تمسخر جهت کم نشان دادن مساحت زمین : ته که ی خشتک زمین بیشتر ندری، مخایی اول کموا ر بوری میون زمین خودت ) (ترجمه: تو که یک خشتک زمین بیشتر نداری ، میخواهی اول کمباین را ببری داخل زمین خودت)

پَل pal : برای کاشت شالی که مساحت آن متغیر است .

لَته : مساحت متغیر است . از حدود صد متر مربع تا حدود دو هزار متر مربع ، گاهی کمتر یا بیشتر .

شیر تنگه

#گالیکش #فارسیان #شیر تنگه

با فرا رسیدن بهار انواع گیاهان و علف های بهاری در زمین های اطراف فارسیان می روید که هر یک خواص دارویی فراوانی دارد. یکی از این گیاهان شیر تنگه است . شیر تنگه که در منطقه شاهرود به گفته دوستان به آن شیرنگ می گویند ، گیاهی است با برگ های نازک و کشیده به طول تقریبی 20 تا 30 سانتی متر . ارتفاع گیاه حد اکثر به نیم متر می رسد . درون برگ ها و ساقه شیر تنگه ، شیره ای سفید رنگ ( شیری رنگ ) با چسبندگی بسیار کم شبیه شیره انجیر وجود دارد . برگهای شیر تنگه در فاصله 5 سانتی از ساقه حاوی پرز کمی هستند . لبه های برگ ها صاف بوده و در برخی به ندرت لبه های برگ دارای چین و چروک می باشد . شیر تنگه های پیر در انتهای ساقه خود گلی دایره شکل شبیه گل آفتاب گردان ارند که بزرگی آن به قطر 5 سانتی متی می شود .

شیر تنگه دارای بو و طعم خاصی است که توصیف آن برای من مشکل است . مصرف شیر تنگه در منطقه فارسیان به صورت مستقیم است . یعنی مثل سبزی می توان آن را خورد . شیر تنگه های تر و تازه بسیار خوش مزه هستند و برگ ها به سادگی جویده می شوند . اما اگر بین زمان چیدن و مصرف فاصله باشد حالت پیری به آن ها دست خواهد داد . در برخی نقاط شیر تنگه را خشک کرده و از برگ های آن در ساخت نان و برخی سوپ ها استفاده می کنند. ( شبیه نان الزویی)

مصرف ریشه شیر تنگه نیز به ندرت به صورت مستقیم در فارسیان متداول است .

محل رویش شیر تنگه در فارسیان بیشتر در محدوده " شی حصار " که در زبان محلی به آن " شی صار " می گویند ، بخصوص دیواره تپه ای که در سمت شمال " انجیرهای چلختران " ( انجیر های چهل دختران ) قرار دارند و همچنین زمین "یال هلاکو" که امروزه تبدیل به باغ شده است می باشد .

نو برانه های بهار2

#گالیکش #فارسیان #نو برانه های بهار2

بهار آغار رویش انواع قارچ های خوراکی در منطقه فارسیان گالیکش است . برخی از انواع قارچ ها فقط در ابتدایی فصل بهار در این منطقه پیدا می شوند و با گرم شدن هوا از بین رفته و باید تا بهار بعد منتظر آنها بود . فارچ های وحشی که در زمین های اطراف فارسیان می روید بسیار خوشمزه بوده و ارزش غذایی فراوانی دارند . البته این قارچ ها در مناطق خاصی از فارسیان می رویدکه بهترین منطقه رشد آنها مراتع پاکندس می باشد .

هر چند که انواع قارچ های خوراکی زیاد است اما از آنجایی که شناخت اینجانب نسبت به این نوع قارچ ها کم بوده و ممکن است باعث سردرگمی گردد لذا تنها به 4 نوع قارچ خوراکی منطقه اشاره ای خواهیم نمود .

اولین قارچ خوراکی که بسیار طرفدار دارد و کم یاب نیز می باشد ، در منطقه فارسیان به آن "گوبلک گوشتی" می گویند . ترک ها و ترکمن های منطقه به آن "قوزقرنی" می گویند . قارچی مخروطی است که قسمت کلاهک قارچ شبیه معده گوسفند است . زمان رویش این قارچ در چند روز آغازین بهار است . این قارچ را می توان در مناطقی از مراتع ییلاقی پاکندس ، استل بالا ، شی صار یا ( شی حصار ) و .... یافت.

برخی از مردم محلی اعتقاد دارند رویش این نوع قارچ زمانی صورت می گیرد که آسمان رعد و برق بزند .

سرخ‌شده این قارچ بسیار خوشمزه است. اگر آن را پیدا کردید، حفره‌هایش را بررسی کنید، زیرا محل تجمع خوبی برای حشرات است. برای تمیز کردن پس از برداشتن ضایعات ریشه، قارچ را قاچ قاچ کرده و در آب نمک به مدت یک ربع بخوابانید و سپس خوب بشویید .

نو آورانه های بهاری1

#گالیکش #فارسیان # نو برانه های بهاری1

یک هفته از سال 1402 گذشته. در جنگل های اطراف فارسیان و کوه های شرقی رشته کوههای البرز پیاز جنگلی معروف به " الزو " که در برخی نقاط آن را " تره سوغان گ نیز می گویند به وفور رشد کرده و به مرحله برداشت رسیده است. روز جمعه این هفته بردای برداشت " الزو " به جنگل های اطراف " گول لوه " سر زدیم. جمعیت زیادی در اطراف جاده اطراق نموده بودند . " جنگل لوه " یکی از مناطق گردشگری شهرستان گالیکش است که با داشتن آبشاری بسیار زیبا یکی ازمناطق معروف در کشور جهت گردشگری می باشد. فراوانی الزو بقدری بود که در مدت یک ساعت من و یکی از همراهانم به کمک هم دو تا و نیم کیسه بزرگ را پر کرده و برگشتیم. مردم زیادی مشغول چیدن الزو بودند.

در خصوص الزو و کاربردهای آن در پستی بعدی توضیح خواهم داد.